Къырым Джумхуриети ве Севастополь шеэри мусульманлары диний идареси Меркезлештирильген Диний Тешкиляты (Таврия Муфтияты) – Къырым Муфтилиги – Къырым мусульманларынынъ диний органы олып, 1991 сенесинден башлап чалыша ве Таврия мусульманлары идаресининъ халефи оларакъ, къадимден берли Къырым мусульманларынынъ кутькени сунний ханефий аньанесининъ девамджысыдыр.
Къырым Муфтилигининъ миссиясы – Къырымда Ислямны гъайрыдан тиклемек, диний-медений маарифни алып бармакъ, Ислямнынъ аньаневий анълайышыны сакъламакъ ве больгемизде мусульманларнынъ диний шуурыны арттырмакътыр. Къырым Муфтилиги Къырым мусульманларынынъ Ислям динини огренмелери ве динимиздеки ибадетлерни эда этмелери эсасында бирлешмесини макъсат къоя.
Къырым мусульманлары диний идареси мезкюр саада фаалиетини алып бараракъ, 2025 сенесининъ екюнини чекип, шу йылдаки ишининъ эсас ёнелишлерини ве фаалиетининъ эсас нокъталарыны ачыкълай.
Дин джемиетлери фаалиетининъ координациясы
Бу болюгине эсасен Муфтилик бутюн Къырым боюнджа джамилернинъ ве дин джемиетлерининъ ишини ёнлендире, диний тедбирлернинъ, шу джумледен, джума ве байрам намазларынынъ кечирилювини незарет эте. Бундан да гъайры, Буюк Джума джамиде никяхларнынъ ве джами боюнджа экскурсияларнынъ кечирилювини теминлей.
Бу сене ашагъыдаки ёнелишлер боюнджа семерели иш кечирильди.
Эр ай имамлар ихтисас юксельтилюви курсларындан кече. Бу сене де Къырым Муфтилиги дин оджалары ичюн семинарлар кечирди. Бундан да гъайры, «Халкъ медресеси» курсуна янъы талебелер къабул этильди. Мезкюр курсны екюнлегенлер яшагъан ерлеринде имамлар оларакъ джамилерде чалышмагъа девам этелер.
2025 сенеси девамында Муфтилигимизнинъ хадимлери Къырымнынъ «Дюнья – Аллахнынъ эдиеси» динлерара шурасынынъ ишинде, чешит тёгерек масаларда, ильмий саада кечирильген топлашувларда, динлерара ве миллетлерара ишбирлик боюнджа фаркълы тебдирлерде иштирак этти. Мектеплерде ве алий окъув юртларында тематик лекциялар кечирильди. Къырымнынъ бутюн больгелеринде Ислям темеллери курслары, балалар ичюн Къуран окъувы боюнджа язлыкъ лагерьлери кечирильди. Вернадский адына КъФУ темелинде ихтисас юксельтилюви курсу отькерильди. Бунъа иляве оларакъ, Ислямда дженазе, мевлид ве хаджылыкъ мевзуларына багъышлангъан лекциялар ве семинарлар отькерильди. Дин хадимлери ве ерли дин джемиетлерининъ азалары фаркълы тедбирлерде, шу джумледен, джумхуриет телеканалларынынъ программаларында иштирак эттилер.
Болюк «Вааз китабы», «Имам Матуридий» ве «Дуа рехбери 2» китапларыны неширге азырлай, «Хидает» газетасы ичюн макъалелер языла.
Диний идаремизнинъ кечиргени бутюн хайрие акцияларына къошулдыкъ – «Мерхаметлик лялеси», агъыр хаста балаларгъа эр йыллыкъ бахшышлар, «Рамазан айында мерхаметлик торбасы», «Донбасс балаларына бахшыш», «Къурбанынъны медресеге эдие эт», МАО иштиракчилери ичюн «Баланы мектепке азырла». Айны заманда эр ай янъы больгелерге ве МАО зонасына ярдым косьтерильди.
Болюк тарафындан хатыра мерасимлери, эр айлыкъ имамлар топлашувлары, эр куньлюк инсанларнынъ ве весикъаларнынъ къабул этилюви, джами къуруджылыгъында темель ташларнынъ къоюлувы, янъы джамилернинъ ачылувы, байрам намазлары ве тедбирлери, мусульман джамиетлеринде талакъа ишлери, «Алемлерге рахмет», Къуран ве Эзан ярышлары, Къырым джамилеринде ифтарлар тешкиль ве незарет этильди, имамлар, дин джемиетлерининъ реислери ве муэззинлернинъ весикъалары догъруланды. Кадр ве джемиетлерининъ къайд олунувы меселелери бакъылды, больгелерде корюшювлер тешкиль этильди.
Къуруджылыкъ
2025 сенеси девамында Къырым Джумхуриетининъ бутюн больгелеринде джамилернинъ къуруджылыгъы девам этти. Джамилернинъ къуруджылыгъы ичюн 19 арса ресмийлештирильди. 18 диний бина ресмийлештирильди. Акъмечит районында янъы джами ачылды, даа 3 джамининъ къуруджылыгъы башланды. 20 джами къурулаята. Оларнынъ арасында 3 джами Сакъ районында, 2-шер джами Багъчасарай, Къарасувбазар, Къурман ве Акъмечит районларында, 2-шер Акъмесджит ве Судакъ шеэрлеринде, 1-ер джами Красноперекопск, Ислям Терек, Джурчи районларында, Кефе ве Акъяр шеэрлеринде къурула.
Нешир фаалиети
Нешрият болюги Къырым мусульманлары диний идаресининъ ресмий нешир органы – «Хидает» газетасынынъ 12 саныны азырлады ве нешир этти.
Бунъа иляве оларакъ, болюк йыл девамында хаберлернинъ, КъМДИ сайтында фаркълы контентнинъ чыкъмасынен, ичтимаий агъларнен мешгъуль олды. КъМДИ имамлары ичюн джума хутбелерини азырлады ве оларны рус тилине терджиме этти.
2026 сенеси намаз вакъытлары иле А2 шекилинде бир тарафлы мусульман такъвиминен 13 саифели намаз вакъытлары иле А3 шекилинде мусульман такъвими азырланылып басылды. 2025 сенеси Рамазан айында ораза ве намаз вакъытлары иле имсакие неширге азырланылып басылды. Айны имсакие 2026 сененси ичюн де азырланылды. «Хадж. Хаджынынъ дуалары» («Хадж. Молитвы паломника»), «Ислямда темель бильгилер» («Основы исламских знаний») ве «Аллах Ресулининъ намазы» («Намаз Посланника Аллаха») китаплары текрар неширге азырланылып басылды. «Джами адабы ве дресс-код къаиделери», «Абдест» плакатлары нешир этильди. Медресе оджалары ичюн «Къуран хафызларынынъ рехбери» дерслиги сынъырлы тираж иле басылды. КъМДИ логотипи иле эки тюрлю бахшыш торбалары азырланылды.
«Умре. Хаджынынъ дуалары», «Ваазлар китабы», «Къырымтатар адлары» («Крымскотатарские имена») ве «Шемаиль-и Мухаммедие» («Мухаммед пейгъамбернинъ тасвири») китаплары неширге азырланыла.
Ал-ы азырда ичтимаий агълар ичюн 2026 сенеси намаз вакъытлары ве мусульманлар ичюн муим олгъан куньлер такъвимининъ интерактив версиясы азырланыла. Бир сыра малюмат, окъутув видеороликлери чыкъарыла.
Хайрие
2025 сенеси КъМДИ хайрие саасында буюк ишлер япты. Невбеттеки хайрие тедбирлери беджерильди: эр йыллыкъ «Мерхаметлик лялеси», «Рамазан айында эйилик торбасы», сагълыкълары зайыф олгъан балаларгъа бахшышлар, «Къурбанынъны медресеге эдие эт», «Баланы мектепке азырла» акциялары, джамилернинъ къуруджылыгъында ярдым, МАО зонасына ве янъы регионларгъа эр айлыкъ гуманитар ярдым.
Тедбирлер
2025 сенеси девамында диний идаре фаркълы тедбирлерни тешкиль этти. МАО зонасына гуманитар ярдымнынъ топланмасы ичюн Бутюнкъырым акция тешкиль этильди, «Мерхметлик лялеси» хайрие акциясынынъ нетиджесинде хайрие ярмалыгъы ве концерт кечирильди. Бундан да гъайры, Къырым Муфтиси адындан ифтар, Арбий шурет кунюне багъышлангъан тедбир, Гонъюлли кунюне багъышлангъан «Юректе иман, тильде дуа иле гъалебени якъынлаштырамыз» тедбири, «Йипек ёлу» бутюнкъырым ярмалыгъы, Шефикъа Гаспринская адына II Бутюнрусие къадынлар къурултайы, «Талебелерни аньаневий Русие къыйметлерине джельп этмек ичюн земаневий концептуаль усулларынынъ къулланылувы» тёгерек масасы, «Земаневий дюньяда къоранта къыйметлери: медений ве диний аспектлер» тёгерек масасы, «Несущая жизнь» («Аят берген») регионларара динлерара форумы, «Къырымтатарларнынъ четэльде олгъан ватандашларынен багъларынынъ пекитилюви» халкъара тёгерек масасы кечирильди.
Къырым Муфтилигининъ фаалиетинде айры дикъкъат балаларнен иш алып барылмасына айырыла. Балалар ичюн кутьлевий шекильде Ораза байрамы ве Къурбан байрамы кечирильди, рухий, психиатрик, неврологик ве нутукъ инкишафында хусусиетлери олгъан балалар ве оларнынъ къоранталары ичюн байрамлар япылды. МАО иштиракчилерининъ къоранталары ичюн де байрам тедбирлери отькерильди.
Хадж
2025 сенеси девамында Муфтилигимизнинъ Тышки мунасебетлер ве хаджылыкъны тешкиль этюв болюги хадж, умре ве тышки алякъалар саасында чалышты. Къырым мусульманлары диний идареси, Русие хаджылыкъ миссиясынынъ секизинджи азасы оларакъ, 500 кишилик квотаны алды ве оны толусынен къулланды. Къырым хаджылары Ислямнынъ бешинджи шартыны ерине кетирип, сагъ-селямет эвлерине къайттылар.
Йыл девамында 2025 сенеси хаджылыкъ ичюн истегенлерден весикъалар къабул олунды, Къырым Джумхуриетининъ Миллетлер мунасебетлери боюнджа девлет комитети ве девлет муэссиселери иле ишбирликте хаджылыкъ ичюн мушавере кечирильди. Нетиджеде, хариджий паспортларны алмакъ ичюн азырлыкълар япылды, хаджыларгъа эпидемиологик хавфсызлыкъ боюнджа, терроризм ве экстремизмге къаршы къаиделер анълатылды, къытагъа барып етмек ичюн накълие темин этильди. Хаджылыкъны популярлаштырмакъ макъсадынен кутьлевий матбуат васталарынен ишбирликте хаджыларнынъ ёлу косьтерильди, Къырымнынъ джамилеринде хутбелер кечирильди ве хаджылыкъ боюнджа плакатлар япылды.
2025 сенесининъ сентябрь айында 2026 сенеси хаджылыкъ ичюн азырлыкълар башланды: хаджылыкънынъ учь программасы тешкиль олунды ве хаджылыкъ ичюн весикъаларнынъ къабул этилюви башланды.
Диний тахсиль
2025 сенеси Имам Матуридий адына Къалай ислямий илимлер медресесинде мусульман орта профессиональ тахсили стандартлары боюнджа окъутув девам этти. Медреседе окъув муддети 3 йылдыр. Ал-ы азырда медресенинъ огъланлар болюгинде 32 талебе окъуй, къызлар болюгинде 38 къыз тахсиль ала, хафызлар болюгинде 9 киши ве гъыябий болюкте 76 талебе окъуй.
Окъутув черчивесинде медресе талебелери эсас дин илимлерини, рус, къырымтатар ве арап тиллерини огренелер, ватанперверлик компонентлери олгъан фенлерни де менимсейлер. Амелий бильгилерни алып, диний мерасимлерни – джума, байрам, теравих ве дженазе намазларыны, ад къоюв, никях ве дуа мерсимлерини, ифтарларны, язлыкъ лагерьлерни, дин дерслерини ве тематик семинарларны кечирмек ичюн керекли бильгилерни алалар. Бунъа иляве оларакъ, имамлар идаре инджеликлери ве ерли мусульман дин джемиетлерининъ ишини ичтен огренелер. Айры дикъкъат дин нокъта-и назарындан илим ве лейха фаалиетине айырыла. Окъувны битирген ве мезун ишини язгъан эркек талебелерге «Имам-хатип, дин оджасы» унваны бериле, къызларгъа исе, «дин оджасы» квалификациясы бериле. Хафызлар болюгини битирген сохталаргъа «Къуран хафызы» квалификациясы бериле. 2025 сенесининъ майыс-июнь айында Къалай медресесини 11 эркек екюнледи, шу джумледен 5 киши куньдюз болюгини битирди; айны вакъыт ичинде медреседен 24 къадын-къыз мезун олды, 13 киши куньдюз болюгинде окъуды, 3 талебе исе, хафызлар болюгини битирип, умреге бармакъ имкянына наиль олды.
Къалай медресесининъ куньлюк болюгинде окъугъан талебелер, айны заманда, дистанциялы шекильде девлетнинъ колледжлеринде окъуй билелер. Нетиджеде, олар учь йыл девамында эм медресени, эм де орта техник окъув юртуны битиргени акъкъында дипломларны эльде этип, илериде девлетнинъ алий окъув юртларына окъушкъа кире билелер.
2025 сенеси Къалай медресесининъ сохталары орта профессиональ мусульман окъув юртлары арасында кечирильген Ислям темеллери ве арап тили боюнджа олимпиадада иштирак эттилер. Ярыш Къазан шеэринде кечирилип, Ватан къоруйыджысы йылына багъышлангъан эди. Талебелеримиз 2025 сенесининъ март-майыс айлары девамында Февзи Якъубов адына КъМПУ эркянында кечирильген къырымтатар тили боюнджа олимпиадада ве В. И. Вернадский адына КъФУ-де тувгъан тиллер боюнджа олимпиадада иштирак эттилер.
Къалай медресесинде яшларнынъ ватанперверлик тербиесине буюк дикъкъат айырыла. Бунынъ ичюн, бир окъутув усулы оларакъ, Къырымнынъ тарихий ерлеринде чыкъыш дерслерини кечириле. 2025 сенеси девамында Къалай медресесининъ талебелери
Къырым Муфтиси хаджы Эмирали Аблаевни зиярет этип, онен корюштилер, Буюк Джума джамини, Ханлар сарайыны, Орта джамини, Зынджырлы медресени ве Багъчасарай шеэрининъ дигер тарихий меркезлерини, Дервишлер текиесини, Кезлев шеэриндеки ортодокс килисесини, Балыкълавадаки ер асты музейини ве Къарасувбазар шеэриндеки Азизлерни зиярет эттилер. Къарасувбазарда Акъкъая этегинде раатландылар ве Алуштада дживарындаки Демирджи дагъына чыкътылар, Къырымнынъ дигер меракълы ве гузель ерлерини зиярет эттилер.
Къалай медресининъ талебелери арасында даимий шекильде Къуран, дин ве эзан ярышлары, спорт мусабакъалары ве чешит тематик мерасимлер кечириле.
2025 сенеси девамында Къалай медресесининъ маддий базасына 3 мультимедиа тахта къошулды, сохталар ичюн бильгисаяр ихтияджы бутюнлей къаршыланды, видеонезарет ве антитеррористик системасы мукемеллештирильди, китапхане текмилленди.
2025 сенеси КъМДИ тарафындан джамилер эркянында чалышкъан курслар ичюн «Ислям темеллери ве Къуран окъувы» боюнджа эки йыллыкъ программа ишленильди. Мезкюр программа медресенинъ биринджи курсу иле айныдыр. Бу эки программанынъ айны олмасы саесинде Къырым джамилериниде курсларны битирген мусульманлар бирден Къалай медресесининъ экинджи курсуна окъувгъа кире билелер.
Миллий маариф
Къырым Джумхуриети ве Севастополь шеэри мусульманлары диний идареси мусульманларнынъ диний маарифине буюк дикъкъат айыра. Хусусан, больге ве кой джамилеринде Ислям темеллери курслары чалыша, курснынъ талебелери Ислям темеллерини ве Къуран окъувыны огрене билелер. Больгелерде эм эр кишилер, эм къадынлар ичюн курслар чалыша. Къайд этмели ки, дерслер бедава кечириле.
Диний идаремиз Къырым Джумхуриети иле Севастополь шеэринде Федераль иджраий хызметининъ идареси иле ишбирликте махкюм мусульманлар, эм де шартлы оларакъ махкюм этильгенлер ичюн даимий шекильде семинарлар ве лекцияларны кечире. Диний байрамларда махкюмлер ичюн татлы софралар ве зияфетлер азырланыла.
«Элял» сертификациясы
2008 сенесинден башлап, Къырым Джумхуриети ве Севастополь шеэри мусульманлары диний идареси эркянында «Элял» сертификация ве стандартизация меркези чалыша. 2025 сенеси сертификатларыны 41 муэссисе девам эттирди, сертификатларны 10 янъы муэссисе алды.
Кутьлевий матбуат васталары иле ишбирлик
2025 сенеси девамында Къырым Джумхуриети ве Севастополь шеэри мусульманлары диний идареси Къырым, федераль ве халкъара кутьлевий матбуат васталары иле сыкъ ишбирлик япты. Рамазан айы девамында джанлы яйынлар, «Миллет», «Къырым-24», «Вести Крым» телеканалларында эр афталыкъ радио ве телеяйынлар, видеокопюрлер ве видеоконференциялар, диний мевзуда яйынларда иштирак этти. Бир чокъ телесюжетлер Къырым Джума джамисининъ ачылувына, Муфтиликнинъ Махсус арбий операция кечирильген топракъларгъа ёллагъан гуманитар ярдымгъа багъышланды. Бундан да гъайры, 2025 сенеси басма кутьлевий матбуат васталары иле ишбирлик девам этти. Кутьлевий матбуат васталары даимий шекильде диний идаремизнинъ тедбирлеринде булунды. Тюркиедеки «Дейли Сабах» газетасында Къырым Муфтиси хаджы Эмирали Аблаевнинъ инглиз тилинде буюк интервьюси чыкъты.
Тыш фаалиет ве ишбирлик
Къырым Муфтилиги фаркълы больге ве халкъара тедбирлерде фааль иштирак эте. 2025 сенеси КъМДИ темсильджилери иштирак эткен эсас тедбирлер: Москвада «Аньаневий маневий-ахлякъий къыйметлерни сакълавнынъ бир амили оларакъ медениетлерара ишбирлик» мевзусында халкъара ильмий-амелий конференция, Санкт-Петербург шеэринде кечирильген «Маневий-ахлякъий къыйметлер – тез денъишкен дюньяда инкишафнынъ темели» III халкъара диний форумы, Акърусиеде Къырым куньлери, Нальчикте «Глобаль мушкюллер девиринде аньаневий маневий-ахлякъий къыйметлерни сакълав» халкъара конференциясы, Къырым Джумхуриетининъ башлыгъы янында, диний тешкилятлар ве миллий-медений автономиялар рехберлерининъ иштираки иле Миллетлерара ве динлерара мунасебетлер боюнджа шуранынъ топлашувы, Шефикъа Гаспринская адына II бутюнрусие къадынлар форумы, «Къырымтатарларнынъ четэльде олгъан ватандашларнен багъларнынъ пекитильмеси» халкъара тёгерек масасы. Муфтилик рехберлери ве хадимлери Къырымда ве ондан тыш кечирильген назирликлернинъ джемаат шураларынынъ топлашувлары ве дигер муим тедбирлер.
Йыл девамында даимий шекильде фаркълы идарелер, окъув юртлары, бутюнрусие фестиваллерининъ иштиракчилери, халкъара эйетлер ве Акъмесджитнинъ мусафирлери ичюн Буюк Джума джами зияретлери тешкиль олунды.
Планлар
Къырым Муфтилиги бу сене ишленип, амельге ашырылгъан лейхаларны, тахсиль системасыны, тахсиль стандартларыны даа да илерилетмек, мутехассысларны азырламакъ, имамларнынъ ихтисасыны юксельтмек, эски джамилерни къайтармакъ ве янъы джамилерни къурмакъ планлаштыра. Муфтиликнинъ эсас вазифеси – мусульманларгъа темель диний бильгилерни огретмек ве оларнынъ бильги севиесини юксельтмек, мусульманларнынъ диний ихтияджларыны ерине кетирмек, экстремизмге ёл бермемек, Эхлю суннет вель-джемаат аньаневий анълайышымызны сакъламакъ ве къырымтатар халкъынынъ диний аньанесини келеджек несиллерге еткизмектир. Илериде де миллетнинъ сагълам келеджегининъ темели олгъан яш несильнинъ тербиесине буюк дикъкъат айырыладжакъ.
Къырым МДИ матбуат хызмети